Iazko Aidanen aldizkarian, Berastegiko Udal Artxiboaren aipamena egiten bazen ere, bestelako liburu eta artxiboetan aurkitutako informazioetan oinarritutako idatzia egin genuen.

Aurtengo hau egiteko, berriz, informazio guztia Udal artxibotik atera dugu.

Baserri zerrendak
Berastegiko baserri eta etxe zerrenda ugari, 1800 urtearen ondorengoak batez ere, udal artxibategian daude.
Ezagunak dira Lope de Isastiren ìCompendio historial de la Provincia de Guipuzcoaî, 1625 urtean idatzitako liburuan agertzen diren Euskal Herriko herri guztietako etxe zerrendak. Baina ez dira zerrenda osoak, ez dira garaiko etxe guztien izenak agertzen. Isasti berak dioenez bere zerrendakoak ìCasas solariegas y de apellidoî dira eta Berastegikoak 29 bakarrik daude (hauetatik sei, Elduan).

Udal artxiboan dagoen 1619ko dokumentu batean (Zentsoaren ezarpena, ìBerastegiko Kontsejuak, Tolosatik banatzeko eskubidea erregeari ordaintzekoî jartzen duena), baserri eta etxe zerrenda luze bat agertzen da, baina ez da zerrenda osoa. Tolosatik banatzeko orduan, Felipe III erregeari dirutza handia ordaindu beharrean aurkitu zen Berastegi eta herriko zenbait etxejabek bere etxeak hipotekatu zituen berme bezala. Jabe horien etxeen eta haiekin muga egiten zuten etxeen izenak agertzen dira; denetara 76 etxe izen.

Benetako zerrendak, esan bezala, 1800 urtearen ondorengoak dira.

Hiru motako zerrendak dira, guztiak ordainketekin eta zergekin lotuak:

1. Elizari ordaindu beharrekoak: îLista general para la contribución del Culto y Cleroî izenekoak.
2. Mediku eta botikariari ordaindu beharrekoak: ìReparto que se les exige a los habitantes de esta villa de Berastegui y su jurisdicción para pago del Medico y boticario a dos celemines de trigo por personaî. 1856koan agertzen den bezala.
3. Foru Aldundiaren zergak eratzeko Udalak egindako zerrendak.

Orain arte, udaletxean maiz erabili ohi da duela ehun eta hogeita hamar bat urte Aldundiaren eskariz egindako Berastegiko orubeen eta beraien jabeen erregistroa. ìEstado territorial de la villa de Berastegui. Fincas con todos sus pertenecidosî. Ez da etxeen zerrenda bakarrik; bertan etxe bakoitzaren ondasunen eta lursailen zerrendak ere ageri dira. Zerrenda hauek badute beste alde on bat: kalez kale edo auzoz auzo eginak daude, etxe bakoitzak zenbaki bat duelarik.

Zerrenda hauek guztiak aztertuta, 1870 urte inguruko Berastegi nolakoa zen ezagutu dugu... neurri batean. Badakigu okerrak izango direla eta dakienak esanda eta dokumentu gehiago aztertuta zuzenketak egin beharko direla etorkizunean. Atseginez hartuko dugu edozein argibide.

Auzo edo kaleak eta bertako etxe zenbakiak
Garai hartan ez ziren kontuan hartzen gaur egungo auzoak, eta herria lau kaletan (kaleko etxeak batez ere) eta beste lau sailetan (baserriak batez ere) banatzen zuten. Ondorengo zerrendan kale eta auzoak eta bakoitzeko etxe zenbakiak datoz.

• Kale eta auzoak etxe zenbakiak
• Herriko enparantza (Plaza Mayor) 12
• Goiko kalea (Calle de Arriba) 6
• Beko kalea (Calle de Abajo) 19
• Kale nagusia (Calle Mayor) 8
• Ekialdea (Cuartel Oriente) 46
• Mendebaldea (Cuartel Poniente) 30 (14. falta da)
• Iparraldea (Cuartel Norte) 28
• Hegoaldea (Cuartel Mediodía) 58 (1. eta 49. falta dira)
• Denera 204 etxe zenbaki

204 etxe-izen egoteak, ez du esan nahi 204 zirenik, ezta 204 famili zirenik ere. Batzutan etxe batean bi zenbaki azaltzen dira. Bestalde bi, hiru edo familia gehiago bizi ziren etxeak ere badira.

Aipatutako 204 etxe-izenez gain, kale zenbakirik gabeko ìbordaî izena duten beste etxe batzuk ere ageri dira, herritik urrutiago zeudenak:

• Domintxinborda
• Artolaborda
• Zabalaborda
• Matxineaborda
• Irantziborda
• Donmartiñeneborda

Domintxinbordan badirudi 1860 urte ingurura arte bizitu zirela. Besteetan berriz, 1880 urtearen ondoren hasi ziren bizitzen.

Baserri eta etxeen bilakaera
Desagertutako etxe eta baserriak kokatzen ahalegindu gara. Hauetako batzuk, orain gutxi arte iraun dutenez, edo beren arrastoak oraindik nabariak direnez, erraz kokatu ahal izan ditugu. Herriko pertsona adindu batzuen laguntza beharra izan dugu beste batzuk kokatzeko. Argazki zaharrez baliaturik kokatu ditugu gutxi batzuk. Eta azkenik, beste batzuen kokapena gutxi gorabeherakoa da (Lizarragaberria, Arbidenea... kasua). (Ikus ëdesagertutako etxeak' koadroa).

Izenen aldaketak
Batez beste baserrien izenak nahikoa iraunkorrak dira eta aldaketak ahoskatzeko moduagatik gertatzen dira gehienbat. Adibidez, betiko Juanluzenea-tik gaurko Jolazun-era; garai bateko Sedero-tik (casa del Sedero) gaurko Sedroraino.

Kaleko etxeek berriz, izen aldaketa ugari izaten dute eta askotan jabe berriek izen berriak jarri dizkiete.
Izenak idazteko garaian, gehienbat XIX. mendean erabiltzen zirenak hartu ditugu. Kasu batzutan, lehenagoko izenak ere erabili ditugu (Urrelo, Urlo-ren ordez), betiere izenak euskarazko grafiaz idatziz eta Euskaltzaindiaren arauak jarraituz.

Kaleko etxe batzuen gorabeherak
Arrueberria. Historia motzeko etxea da hau. 1810 urtean Udalak Arrue jaunari udaletxearen ezkerrean dagoen lursaila saldu zion eta bertan 132 m2ko etxe bat eraiki zuen.

1873 urtean berriz, arrazoi militarrengatik (?) (ìpara la buena defensa
de la casa Concejilî), etxea bota arazi zuten (...y no quedó piedra sobre piedra...)

Gorrineaundia (Gorrinea mayor), plazaren sarreran zegoen etxe ederra, - Muñagorri obispo ospetsuaren jaiotetxea -bota zuenetik, plazak sarrera zabalagoa du... Berritu berria izan den Marintzeneak, (berez lehengo Marintzeneatxikia) Gorrineaundiaren eta gero aipatuko diren Marintzeneatxikia eta Gorrinea ìmenorîen azaleraren zatia betetzen du.

Atanasionea, edo Errebote etxea, Arkuaren eskubi aldeko paretaren aurka zegoena zen. Arkuaren eskubitara ikusten den leihoa Atanasionea etxeko leihoa zen.

Gorrineatxikiak, Gorrineaundia eta Atanasionearen artean zegoen kaletxoan zuen sarrera.

Zaila izan da Goiko kaleko zenbakiak kokatzea.

Marintzeneatxikiak, Goiko kaleko 2 zenbakia zuen eta Gorrinea ìmenorîek 1 zenbakia.

Dendaberriri, garai bateko Erregenea, Belkaideaundia edo Marintzeneaundia deitu izan zaio.

Mallorkinak, berriz, Bizkaitarrenea izena zuen eta 4 eta 5 zenbakiak zituen.